Wzrasta dość znacznie zainteresowanie nauczycieli innowacjami edukacyjnymi. Poszukiwanie nowych pomysłów i działań innowacyjnych ma niewątpliwie znaczenie dla rozwoju edukacji.
Niektórzy uważają, że innowacją jest każde "wprowadzenie do praktyki czegoś nowego" (Słownik języka polskiego,1978). Nauczyciele jednak przyjmują raczej, że nie każda nowość jest innowacją. Wielu z nas rozumie, że inne ustawienie stolików w sali lekcyjnej czy zastosowanie innej niż zwykle metody nauczania przy realizacji określonych treści nie stanowi jeszcze innowacji edukacyjnej.

Innowacje edukacyjne mogą mieć różne źródła. Wstępna inicjatywa i pomysł na nowe, skuteczniejsze działanie pedagogiczne najczęściej są wynikiem:

• samodzielnej inicjatywy szkoły: dyrekcji, grupy nauczycieli,
• pracy naukowej pracownika lub grupy pracowników jakiejś placówki naukowej; innowacja taka powstaje poza szkolą, która jest wówczas tylko terenem empirycznej weryfikacji, przebiegającej często w formie eksperymentu pedagogicznego prowadzonego pod naukową opieką osoby z zewnątrz,
• inicjatywy indywidualnej nauczyciela, który:
a.          albo samodzielnie podejmuje się opracowania koncepcji innowacyjnej i jej wprowadzenia,
b.          albo zapożycza pomysł od nauczyciela innej szkoły, w której wcześniej przyniósł on oczekiwane lepsze efekty dydaktyczne lub wychowawcze;
• propozycji lub zlecenia administracji oświatowej lub pl
Ponadto, sama potrzeba poszukiwań i działań innowacyjnych bierze się dziś z powszechnej krytyki polskiej szkoły oraz rosnącej podmiotowości, samodzielności i odpowiedzialności nauczycieli. Wymaga to bardziej otwartej i innowacyjnej postawy nauczycieli skierowanej na tworzenie i przyswajanie nowych i skuteczniejszych rozwiązań edukacyjnych.

W zakresie wychowania potrzeba podejmowania innowacji bierze się również z nasilenia się patologicznych zachowań uczniów i stanu degradacji środowiska życia człowieka oraz przygotowania do funkcjonowania w demokratycznym i wolnym kraju.
Istota innowacji edukacyjnych
Celem innowacji edukacyjnych jest uzyskanie wyższej skuteczności procesu kształcenia i wychowania, obejmującego zarówno edukację uczniów, jak i edukację nauczycielską. Inicjowanie działań innowacyjnych jest dobrą formą samokształcenia i rozwoju zawodowego nauczycieli. Podejmują je zwykle nauczyciele z określonym doświadczeniem pedagogicznym, wiedzą kierunkową i psychodydaktyczną oraz nauczyciele o specyficznej osobowości.

W polskiej literaturze z zakresu innowatyki podkreśla się, że ludzi twórczych, o innowacyjnych postawach cechują:

• stanowczość, silna motywacja i szerokie zainteresowania,
• umiłowanie pracy i zapał do niej,
• upór w dążeniu do celu, przywódczość i inicjatywa,
• zdolność do samodzielnego myślenia i realizacji własnych celów,
• niezależność myślenia, konstruktywność i duży krytycyzm,
• uczuciowość, subiektywność i duża witalność,
• brak większego zainteresowania sprawami ekonomicznymi,
• często niezrównoważenie emocjonalne i rezerwa wobec łudzi,
• wyższe poczucie własnej wartości i kompetencji,
• dążenie do dominacji i silna wiara we własne siły,
• elastyczność i otwartość intelektualna oraz trzeźwość umysłu.

Jednak każda innowacja, oprócz określonych cech jej twórcy, jego aktywności twórczej, wymaga przede wszystkim jasno i precyzyjnie określonych celów. Zakładają one osiągnięcie lepszych od dotychczasowych rezultatów edukacyjnych w postaci określonych wiadomości, umiejętności oraz postaw, przekonań, ocen i innych społecznie pożądanych wartości. Ważne jest także zaprojektowanie dobrych sposobów ewaluacji wyników, które można by jakoś konkretnie zmierzyć, oszacować i ocenić. Bez takiego potwierdzenia skuteczności danej innowacji w praktyce, trudno jest mówić o innowacji właściwej.

Innowacja edukacyjna zwykle jest złożonym działaniem mającym określoną strukturę. Odpowiada ona w ogólnym zarysie strukturze czynności badawczych i rozwiązywaniu problemu. Można wyróżnić w niej pewne charakterystyczne etapy:

• krytyczna analiza procesu edukacyjnego i wstępna inicjatywa działania innowacyjnego,
• planowanie i projektowanie innowacji,
• eksperymentowanie realizacja projektu, weryfikacja założeń,
• określenie i ocena wyników,
• sformułowanie wniosków i końcowa synteza,
• upowszechnianie zweryfikowanej innowacji.

Główne rodzaje innowacji

Innowacje edukacyjne mogą mieć różny cel i zakres. Mogą obejmować prawie każdą dziedzinę kształcenia, wychowania i organizowania oświaty. Wszystkie jednak w istocie odnoszą się do celów edukacyjnych, które przynajmniej w jakimś stopniu określają końcowe stany projektowanych zmian w oświacie, a w sposób szczególny zachowań uczniów - jako podmiotów edukacji szkolnej.

Obecnie bardziej niż kiedykolwiek potrzebna jest stała aktualizacja celów i zadań edukacyjnych, ich konkretyzowanie i operacjonalizowanie. Nowe czy też tylko zmodyfikowane cele i zadania powinny uwzględniać w coraz większym stopniu faktyczne potrzeby poznawcze i inne uczniów, ich zainteresowania i wiek, oraz zmiany warunków życia i potrzeb współczesnego człowieka.
Innowacje mikrosystemowe (wewnątrzszkolne) także nie są jednorodne, ani pod względem treści i celów, ani formy i zasięgu zmian. Zwykle wyróżnia się trzy główne rodzaje innowacji: usprawnienia, modernizacje, nowatorstwo. Usprawnienia to zmiany najprostsze, dotyczące powtarzających się działań edukacyjnych i wzrostu ich sprawności dydaktyczno-wychowawczej. Modernizacje obejmują zmiany dotyczące sposobów działania i organizacji; polegają na unowocześnieniu i uatrakcyjnieniu nauczania i wychowania. Wreszcie nowatorstwo - przejawia się w najbardziej twórczym, oryginalnym działaniu innowacyjnym, opartym na inwencji i samodzielności nauczyciela.